Замын хүн саатмаар нутаг

Богд Очирваань шүтээнтэй, эрдэм ухаантны өлгий, говь хангай хослосон Завхан нутаг сайхан.

Өвөг эцгийн нутаг

Өвөө минь голтой, нууртай, элстэй, манхантай говь нутагт төрж, өсчээ.

Сар хайрхан

Өвөг дээдэс минь энэ сүрлэг хайрхны өвөрт нутаглаж, түүний ивээл хайрыг дээдлэн шүтэж амьдардаг байж.

Өмнийн цэнхэр говь

Хөрсөн дороо баялагтай, хүн зон нь тэнэгэр, дэлхийн энергийн төв, нэр нь хүртэл шүлэг, говь нутаг сайхан. Ээжийн минь аав, ээж энэ нутгийн хүмүүс билээ.

Зүрхэнд дотно говь

Эцэг өвгөдийн минь нутаг говь. "Номин буурал толгод дээр нарны туяа асгарч Номхон тэмээдийн түрүүч зүүн гол руу орно Ээзгий ааруулаа эмээ минь дэлгэсээр Энтээх газрын барааг ширтэнэ"

Showing posts with label Цэцэн Сартуул. Show all posts
Showing posts with label Цэцэн Сартуул. Show all posts

Sunday, December 4, 2011

Авга эгч С.Дулам

       Аав минь эхээс хоёулхнаа.  Эгч Дулам  нь 1944 онд  Завхан аймгийн Завханмандал сумын нутагт Бага буурал гэдэг газар Санждоржийн ууган хүүхэд болон мэндэлжээ. Тэр үед Санждорж өвөө маань Улаанбаатар хотод дотоод явдлын яаманд ажиллаж байжээ.

Дулам эгч аав, дүү, авга ахтайгаа
10-р анги төгссөний дараахан
/Л.Батсэлэм, С.Баатар, Ж.Санждорж, С.Дулам/

         Дулам эгч Улаанбаатар хотын 3-р арван жилийг 1962 онд төгссөн. Дараа нь МУИС-ын цаг уурын ангид сурч байгаад багшийн сургуульд шилжин суралцаж, улмаар "бага ангийн багш" мэргэжилтэй болсон.

 С.Дулам эгч Багшийн сургууль 
төгссөнийхөө дараахан

     Улаанбаатар хотын 23-р сургууль, Булган аймгийн сургууль, Улаанбаатар хотын 47-р сургууль, 25-р сургуульд тус тус ажиллаж байжээ. Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан.

 2011 оны цагаан сараар
/П.Ариунзаяа, С.Дулам, Б.Батаа/


Дулам эгч 4 хүүхдийн эх бөгөөд алдарт эхийн 2-р одонтой.
  • Том охин Загдсүрэн  1966 оны морь жилтэй. ААИС-ын эмчилгээний анги төгссөн, хүний их эмч мэргэжилтэй. Нөхөр нь Пунцагцэрэн. 
  • Хүү Баяраа 1968 оны бич жилтэй. Багшийн дээд сургуулийн инженер-электроникийн анги төгссөн. Япон улсын Токиогийн их сургуульд суралцаж, докторын зэрэг хамгаалсан. Эхнэр Жаргалмаа.
  • Хүү  Баярмандах 1971 оны гахай жилтэй. Багшийн дээд сургуулийн технологийн анги төгссөн. БНСУ-д магистрын зэрэг хамгаалсан. Эхнэр Бямбасүрэн. 
  • Хүү Баярцэнгэл 1982 оны нохой жилтэй. Улаанбаатар их сургуулийн япон хэл, олон улсын харилцааны анги, дотоод хэргийн их сургуулийн эрх зүйн анги тус тус төгссөн. Одоо ОХУ-ын МВД сургуульд сурч байна.

 Дулам эгчийн хүүхдүүд
/Д.Баяраа, Д.Загдсүрэн, Д.Баярмандах, Д.Баярцэнгэл/


Дулам эгчийн ач нар:
  • Баяраа ахын хүүхдүүд - Лодойхүү/1997/, Хандсүрэн/2000/, Дамдинжав/хүү, 2001/, Ханддолгор/2005/, Чимэддолгор/2006/

Том хүү Лодойхүү аавтайгаа

Хандсүрэн, Дамдинжав нар аавтайгаа

  • Баярмандах ахын хүүхдүүд - охин Түвшинзаяа/1997/, хүү Оч/2009/
Түвшинзаяа охин ангидаа

Оч хүү аавтайгаа
  • Баярцэнгэлийн охин Мишээл/2008/

    Эмэг эх Л.Халтархүү

           Аавын минь ээж Халтархүү нь Завхан аймгийн Завханмандал сумын нутагт/бага буурал хавьцаа/ Лхүндэвийн 4 дэх хүүхэд, 2 дахь охин болон мэндэлжээ. Аав нь нутаг орондоо Баян Лхүндэв гэж нэрлэгддэг байж.  Ээж нь Роломжав гэдэг хүн байжээ. 

     Элэнц эмэг Роломжав, охин Пагамын хамт

           Эмээгийн хамгийн том ах нь Аюушжав, Улаанбаатар хотод модны 2-н ойролцоо дэлгүүрийн эрхлэгч хийж байсан. Удаах ах нь Дамиран, Өндөр хоршоо, комиссын дэлгүүрийн дарга байсан. Эгч Пагма нь Оёдлын үйлдвэрт ударник болж байжээ. Дүү Баянзул, худалдаа бэлтгэлийн газарт хэлтсийн дарга, их дэлгүүрийн боловсон хүчин, төв аймгийн Лүн суманд нэгдлийн дарга байсан.  Дүү Пүрэвдоо, цэргийн хүн байсан бөгөөд цусан хатгалгаа туссан гэж зарлагдаад урд зүг рүү тагнуулаар илгээгдэн, улмаар ор сураггүй болсон гэдэг. Дүү Даржаа, хойно Теремязовын академи төгссөн, ХАА-н ДС-д багшилж байсан доктор хүн. Дүү Дашдаваа, МУИС-ийн мал аж ахуйн анги төгссөн, доктор, төрийн соёрхолт. Отгон дүү Гарам, Завханд жолооч байсан, аймгийн заан цолтой.

    Арын эгнээнд: Дашдаваа ах, Халтархүү эмээ, өвөө
    Урд эгнээнд: Пагам эгч/Батдорж ах/, элэнц эмэг Роломжав, Дулам эгч, аав Баатар

      
    Дашдаваа ахын гэр бүл
    /Дашдаваа ах, том хүү Цогбаясгалан, эхнэр Нурмаа/

      Эмээгийн ах, дүү нарын үр хүүхдүүд:  
    •  Аюушжав ах Оюунцэцэг гэсэн ганц охинтой. Эхнэр нь Цэвэлмаа гэдэг буриад хүн
    • Дамиран ах Тогоонтөмөр, Чулуунтогтох, Нямаа, Баттулга гэсэн 4 хүүхэдтэй. Дамиран ахын эхнэр Раднаа/ховдын мянгат сумын хүн/
    • Пагам эгч  Батдорж, Алтанцэцэг гэсэн хоёр хүүхэдтэй. Алтанцэцэгийн хүүхэд Нарантуяа/Тулга ХХК-д ажиллаж байсан/, Мөнгөнцэцэг гэсэн 2 охинтой.  Нөхөр Галсандорж гэж жолооч хүн байсан. Батдорж ахын хүүхдүүд Нямсүрэн, Үүрцайх, Бабу ... гээд нилээд олон хүүхэд байх ёстой.


    Арын эгнээнд: Халтархүү эмээ,нутгийн хүн, Галсандорж ах, Өвөө
    Урд эгнээнд: Дулам эгч, элэнц эмэг Роломжав, Пагам эгч, аав Баатар
    • Баянзул ахын хүүхдүүд  Баянгэрэл, Баянжаргал, Баяндэмбэрэл, Баянмандал, Баярцэнгэл, Баянбадрал, Баянсэнгээ, Баянтуул  гээд 9 хүүхэдтэй.         
    • Даржаа ахын хүүхдүүдийг мэдэхгүй.
    • Дашдаваа ахын хүүхдүүд Цогбаясгалан, Солонго,  Эрдэнэбилэг, Эрдэнэсайхан/ихрүүд/,  Эрдэнээ, Эрдэнэсувд.  


    Дашдаваа ахын хүүхдүүд 2011 оны цагаан сараар Дулам эгчийнд
    /Зүүн гар талаас Эрдэнэбилэг, Цогбаясгалан ах, Эрдэнэсайхан, Солонго эгч/

    Monday, November 21, 2011

    Аав Санждоржийн Баатар

          1947 оны 3 сард Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын нутагт, Хандын эрэг/Дөрвөлжин сумын ойролцоо/ гэдэг газар Цэцэн Сартуул овогт Санждоржийн хоёр дахь хүүхэд болж төржээ. Төрсөн ганц эгчтэй. Улаанбаатар хотод бага насаа өнгөрүүлсэн бөгөөд нийслэлийн 21-р сургуульд 10 жил сурч, төгссөн.




         Төгсөөд Зөвлөлт холбоот улсын Львов хотын хүнсний дээд сургуулийн хүнсний технологи инженерийн ангид  суралцсан.  1970 онд төгсөж ирээд Булган аймгийн хүнсний комбинатын технологи инженерээр ажиллах болсон. Энд байхдаа эхнэр Д.Алимаатай танилцан, гэр бүл болсон. 


               1972 онд гэр бүлийн хамт Улаанбаатар хотод шилжин ирээд, “Алтай” зочид буудлын ерөнхий тогооч, аюулаас хамгаалах газарт тогооч, батлан хамгаалах яаманд арын албаны дарга, Баянгол дүүрэгт хорооны даргаар ажиллаж байлаа. 

               С.Баатар Д.Алимаа нар Б.Баярмаа, Б.Бурмаа, Б.Байгальмаа, Б.Баяраа, Б.Баяраа, Б.Батаа, Б.Болормаа, Б.Баярбат гэсэн 4 охин, 3 хүү нийт 7 хүүхэд төрүүлж, өсгөжээ. 


    1989 оны 1 сарын 4-нд зүрхний шигдээс өвчнөөр өөд болсон. 



    Sunday, November 20, 2011

    Л.Ханджав

     Л.Ханджав
              1942 оны морь жилтэй. Нөхөр Пүрэвзул/1935-1998/ гахай жилтэй. 1949, 50-аад оны үед хотод орж ирээд Лхамсүрэн гэдэг айлынд өргөгдсөн. Барилгын техникумын материалын анги төгсөж, нийгэм ахуйн барилга гэдэг газар насаараа ажилласан. 

    Ханджав эгч нөхөр хүүхдүүд, мөн ахынхаа гэр бүлийн хамт


    Ханджав эгч ах Балсэлэмийн хамт

    Хүүхдүүд нь: 
              П.Баттөр 1964 оны луу жилтэй. Эхнэр Сувдсүрэн 1971 оны гахай жилтэй.
                              Б.Энхжин  2001 оны могой жилтэй эмэгтэй
                              Б.Сараа 1990 оны морь жилтэй, эмэгтэй
             
               П.Энхтөр 1966 оны морь жилтэй, эхнэр Оюунцэцэг 1966 оны морь жилтэй
                             Э.Цэгц 2000 оны луу жилтэй, эрэгтэй
                             Э.Ананд 2002 оны морь жилтэй, эмэгтэй

               П.Цэрэндулам 1968 оны бич жилтэй, эмэгтэй

    Ханджав эгчийн 3 том хүүхэд нь

               П.Цэрэнчимэг 1975 оны туулай жилтэй, нөхөр Батбаатар 1973 оны үхэр жилтэй
                             Б. Мөнхжин 2006 оны нохой жилтэй, эрэгтэй

    Л.Батсэлэм

     Лувсангийн Батсэлэм

          Л.Батсэлэм нь 1935 онд төрсөн гахай жилтэй. 1962-1964 онд ЗХУ-ын Кемеров хотод ТМС-д сурч байсан. 1964-1968 онд ЗХУ-ын Магнитгорск хотод Барилгын машин-механизмын мэргэжлээр сургууль төгсөөд 1968-1970 он хүртэл Киргизийн нийслэл Фрунзе хотод орчуулагч багшаар ажиллаж, 1970-1988 он хүртэл БТМС-ийн болон Техникумд багшаар ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан. Л.Батсэлэм нь "Багшийн алдар медаль", ахлах багш цолтой, АХ-ын ойн медалиудтай ахмад багш юм. 

    Эхнэр Сангижавын Дэчмаа 1945 оны тахиа жилтэй. 


    Батсэлэм ах эхнэр, 3 охины хамт


    Батсэлэм ах эхнэр, бага хүүгийн хамт
    Хүүхдүүд нь:  
                Бэхбат 1964 оны луу жилтэй, эхнэр Оюунжаргал
                            Б.Оюунбат
                            Б.Болорсарнай        
      
                Б.Мандалмаа 1970 оны нохой жилтэй, нөхөр Цогтбаатар 1969 оны тахиа жилтэй 
                            Ц.Билгүүн 1994 оны нохой жилтэй, эрэгтэй     
                            Ц.Билэгсайхан  1990 оны туулай жилтэй, эрэгтэй
                            Ц. Баттүшиг

    Б.Мандалмаа, нөхөр хүүхдүүдийн хамт

                Б.Дэлгэрмаа 1976 оны туулай жилтэй, нөхөр Жавхлан
                            Ж.Наранзул 1999 оны туулай жилтэй, эмэгтэй
                Б.Батболд  1980 оны бич жилтэй, эрэгтэй


    Б.Батболд эхнэр, охины хамт
                                        

    Л.Жамаа

    Жамаа/1927-1982/ он луу жилтэй  
                Хөдөө мал дээр байж байгаад 1955, 56 оны үед Санждорж ахыгаа дагаж Сэржмядаг, Дунгармаатайгаа хамт хотод ирсэн.  Дунгармааг Мандал өртөөнд буриад Даш гэдэг айлд өргүүлсэн.  1963 оноос Борнуурын сангийн аж ахуйд мал маллаж байжээ.  Нөхөр Шагж 1983 онд өөд болсон.

    Хүүхдүүд болоод ач зээ нар нь: 

    1.Ж.Сэржмядаг – 1950 оны туулай жилтэй. Нөхөр Ядмаа 1945 оны тахиа жилтэй
                Я. Болормаа – 1974 оны бар жилтэй. Нөхөр Батжаргал 1970 оны нохой жилтэй
                          Б.Намуунаа 1996 оны эмэгтэй
                          Б.Дөлгөөн  2004 оны бич жилтэй
                Я.Цэрэндулам 1978 оны морь жилтэй, нөхөр Мөнхтулга 1978 оны морь жилтэй
                          М.Мөнхсарнай – 2000 оны луу жилтэй, эмэгтэй
                Я.Бямбажаргал 1981 оны тахиа жилтэй эмэгтэй, нөхөр Хосбаяр 1975 оны туулай жилтэй
                          Х.Батхүлэг 2002 оны морь жилтэй, эрэгтэй
                          Х.Баяржавхлан 2006 оны нохой жилтэй, эрэгтэй
                Я.Пүрэвжаргал 1984 оны хулгана жилтэй
                Я.Лхагважаргал 1987 оны туулай жилтэй

    2. Ж.Дунгармаа 1955 оны хонь жилтэй, нөхөр Сайжаа 1953 оны нохой жилтэй
                С.Сүхээ – 1978 оны морь жилтэй, эхнэр Ариун-Эрдэнэ 1977 оны могой жилтэй
                С.Амарсувд – 2000 оны луу жилтэй, эмэгтэй
                С.Алтансүх – 1980 оны бич жилтэй, эмэгтэй
                С.Тулга 1986 оны бар жилтэй, эрэгтэй
                С.Сараа 1990 оны морь жилтэй, эмэгтэй
    3. Ж.Цэцгээ/1958-1989/ он нохой жилтэй
                Санлиг 1986 оны бар жилтэй, эрэгтэй
    4. Ж.Эрдэнэбат 1960 оны хулгана жилтэй, эхнэр Оюунчимэг 1962 оны бар жилтэй
                 Э.Оюун-Эрдэнэ 1987 оны туулай жилтэй
                 Э.Булган-Эрдэнэ 1989 оны могой жилтэй, эмэгтэй
                 Э.Жавхлан – эрэгтэй
    5. Ж.Өнөрбат – 1964 оны луу жилтэй, эрэгтэй
    6. Ж.Төмөрбат/1970-2003/ нохой жилтэй, эрэгтэй

    Monday, November 14, 2011

    Өвөг эцэг Санждорж


    Уг гарал: 
    Аавын маань аав Бүрэнжагайн Санждорж Завхан аймгийн Дөрвөлжин сумын хүн бөгөөд Сар Хайрханы ардхан Цагаан булан гэдэг газар төрсөн байна. Өвөг эцгийн маань ах дүүс Сар хайрханы ойр хавьд нутаглаж, хайрханаа тахьж шүтдэг байжээ.   Санждорж нь Дуламын ууган хүү  бөгөөд галын зээ юм. Ээж Дулам нь Лувсан гэдэг хүнтэй гэр бүл болж одоогийн таван толгой багаас   онц баг руу шилжихэд Санждорж ээжийнхээ эгч Бүрэнжагайнд үлдсэн бөгөөд энэ эгчийнхээ нэрээр овоглох болжээ. Эгч Бүрэнжагай  нутгийн ард олондоо “Цагаан булангийн Дарь-Эх” гэж өргөмжлөгдөж, социализмын үед хүн амьтны гуйлгаар нууцаар үзэж хардаг,  билэг чадвартай нэгэн байв. 

    Бүрэнжагай, Дулам, Дэнсмаа, Сүрэн/насны дарааллаар/ нар нь эгч дүү дөрөв бөгөөд Бүрэнжагайн хүү Хүүхнээ/Хүүхэн/ ахтай өвөө маань нэг гэрт, их дотно өссөн байна/Мөнх-Очир, Хүүхэн гэж ах дүү хоёр хүн байсан сурагтай/.  Хүүхнээ ах Гантөмөр, Ганбаатар, Отгонжаргал/охин/ гэсэн 3 хүүхэдтэй байжээ. Дэнсмаа эгч Роломжав хэмээх өргөмөл хүүхэдтэй байсан. Сүрэн эгчийн Аюуш, Цэцэгмаа Адъяа/Батцэлэм ахынхтай ойрхон байдаг/, Батмөнх, Алимаа, Жаргал гэсэн хүүхдүүд бий.  Мөн ойрын хамаатан Сайнбилэг гэдэг хүний Гүрцоо, Цэвэлмаа/Цогзолмаа, Аривжих зэрэг хүүхдүүд нь хотод бий/, Шарав, Ичинхорлоо гэсэн хүүхдүүд байжээ. 

    Элэнц эх Дулам нь Санждорж, Чогдов, Жамаа, Батцэлэм, Алтангэрэл, Ханджав/насны дарааллаар бичлээ/ гэсэн 6 хүүхэд төрүүлсэн бөгөөд  Чогдов/15, 16-тай/, Алтангэрэл/эрэгтэй/ нар бага насандаа  өөд болжээ.  Ээж Дулам, аав Лувсан нар нь залуугаараа бурхан болцгооход Жамаа, Батцэлэм, Ханджав нар  нялхаараа өнчирч үлджээ. Тэднийг аавын талынх нь хамаатан асрамжиндаа авч улмаар Батцэлэм, Ханджав нар хот барааджээ.
    Лувсангийн ах Лугаа Чимэдцэрэн/ХААЯ-ны сайд байсан, Жамбалдорж/хотын намын хорооны дарга байсан/ гэсэн хүүхдүүдтэй байсан эдгээр хүмүүс манай өвөө болоод дүү нартай нь ойр дотно байж, тусалж дэмждэг байжээ.

    Батцэлэм ах 13 орчимтойгоосоо уурхайд ажиллаж, улмаар цэрэгт явжээ. Дүү Ханджав нь хотод айлд өргөгдөж, сүүлд Жамааг нь манай өвөө Санждорж Сэржмядаг, Дунгармаа гэсэн хүүхдүүдтэй нь хамт хотод дагуулж ирсэн ажээ.   

    Сэржмядаг нагац ах Л.Батсэлэмийн хамт

    Намтар:
           Миний өвөг эцэг Жагай овогтой Санждорж 1919 онд Завхан аймгийн Дөрвөлжин суманд төржээ. Бага насаа эцэг  эхийн гар дээр хүмүүжиж байгаад, хошуу сумын бага сургуульд орж суралцан 4-р анги төгссөн. Үүний дараа тус сумын эвлэлийн үүрийн дарга, сумын багын дарга хийж байгаад, 19 -н насандаа цэрэгт явсан. Цэргийн албыг 21-н насандаа хааж дуусгаад, тухайн үеийн офицерийн сургуульд элсэн суралцаж 24-н настай төгсжээ. Уг сургуулийг амжилттай дүүргэсний дараа Дотоод Явдлын Яаманд зэвсгийн албанд томилогдож, улмаар хэлтсийн дарга хүртэл ажил хийж байжээ.  Тус албандаа 25 жил ажиллаж, улс эх орныхоо төлөө үнэнч, шудрага нэр төртэй хөдөлмөрлөж ирснийг нь нам засаг өндрөөр үнэлж, түүнийг Байлдааны гавьяаны улаан тугын одон, Алтан гадас одонгоор тус тус шагнаж байсан байна. Цэргийн хүн байсан эрт тэтгэвэрт гарч, улмаар жолооч болжээ. Бараа баазын даргын жолооч, сүүний үйлдвэрт жолоочоор тус тус ажиллаж байв. Тухайн албандаа ажиллаж байх хугацаандаа 5, 6-р таван жилийн гавшгайч, сүү тээврийн 2 удаагийн аврага болж байлаа. Миний өвөг эцэг Ж. Санждорж нь 1975 оны 5 сарын 5-ны өдөр хүндээр өвдөж байгаад насан өөд болсон.


    Өвөг эцэг Санждорж, эгч Б.Баярмаагийн хамт

    Thursday, November 3, 2011

    Цэцэн Сартуул овог

    Сартуул:
         Нууц товчоонд Лалын Сартуул улстай дайтсан тухай өгүүлдэг. Тангуд хавьцаа сартуул иргэн гэж байсан бололтой. Гэхдээ энэ нь тусгаар улс юм. 

            Түүхийн эх сурвалжаас үзэхэд Сартуулууд нь эзэн Чингис хаан болон хаан хөвгүүд нь төр барьж байх үед дундад Азиас одоогийн Узбекстан, Афганистан, Тажикстаны нутгаас олноор нүүлгэн авчирч суурьшуулсан уран дархчуудын үр удам бололтой.  Улмаар сартуулууд монголжиж нэгэн овог нь болсон ажээ. Монголыг хан-гууд захирч байх үед сартуул нь Засагт хан аймгийн Цэцэн сартуул гүний хошуу болсон байна. 

            Монгол угсаатны зүйн нэрт судлаач, төрийн соёрхолт эрдэмтэн Х.Нямбуугийн “Монголын угсаатны зүйн удиртгал” номын 1-р хүснэгтэд 1956,1963,1969,1979 оны тооллогоор тэр үеийн БНМАУ-ын хүн амд 75-0,01 хүртэл хувь эзлэх ястнуудыг жагсаасан боловч Сартуул гэсэн нэр байдаггүй.   Энэ нь сартуулууд нь халхжиж, Халх Сартуул гэж нэрлэгдэх болсныг харуулж байгаа юм.


    Цэцэн сартуул
             XIV зууны хоёр дугаар хагас буюу Их Монгол улсын үед Зүүн Монголыг “Дөчин түмэн”, Баруун Монгол \Ойрад\-ыг “Дөрвөн түмэн” хэмээн хоёуланг нь хураангуйлан “Дөчин дөрвийн хоёр” гэж нэрлэж байжээ. Харин Юань улс мөхсөний дараа Зүүн Монголыг  “Зургаан түмэн” буюу “Зургаан их улс”, Баруун Монголыг урьдын адил “Дөрвөн түмэн” буюу “Дөрвөн Ойрад” хэмээн нэрлэж тэр хоёрыг нэгтгэн зарим сурвалжид “Арван түмэн” хэмээн тэмдэглэсэн нь буй.                        

          Батмөнх Даян хаан \1474-1517\-ы үед “Зургаан түмэн” дотроо Зүүн 3, Баруун 3 түмэн гэж хуваагдаж, баруун түмнийг “Жонон” хэмээх хунтайж захирч байв. Батмөнх Даян хаан өөрийн улсыг “Зургаан түмэн” болгон хуваасны нэг нь  “Халх түмэн” болой. Халх түмэн 12 омог буюу нутгаас бүрдсэн учир “Аглагийн 12 хүрээ халх”, “Арван хоёр хутаг халх”, “Арван хоёр омог халх” хэмээн нэрлэж байжээ. Батмөнх даян хаан газар нутгаа хөвгүүддээ хуваан өгөхөд “Халх түмний” 12 омгийн өмнөд 5 омог нь тавдугаар хүү Алгиболоод, арын 7 омог нь отгон хүү Гэрсэнз нарын мэдэлд тус тус очжээ.

             Энэ үеээс эхлэн Ар халх, Өвөр халх хэмээн нэрлэх болсон ажгуу. Халх түмнийг “Халдах дайсны халх болсон. Харвах сумны бамбай болсон. “Халх түмэн” гэж “Зургаан түмэн” монголын магтаалд алдаршуулжээ. Ар долоон омогт Жалайр, Бэсүд, Илжгэн \Эрчигэн\, Горлос \Хорлос\, Хүхүйд, Хатагин, Урианхай зэрэг халх түмний хуучин гурван отгоос гадна 16-р зуунаас хойш түүхийн янз бүрийн шалтгаанаар тус нутагт сэлгэн суурьшиж халхажсан Тангад, Сартуул, Хэргүүд \Хэрээд\, ба Үнэгэд, Хүрээ, Хороо, Цоохор мэт шинээр буй болсон отгууд хамаарах болжээ.                        

            Гэрээслэл ёсоор Гэрсэнз Жалайр хунтайж \1513-1549\-ийн их хатан Хатангуа 7 хүүдээ арын 7 омгийг захируулснаар халхын “Долоон хошуу” үүсжээ. Долоон хошууг баруу, зүүн хоёр гар болгож, баруун гарыг ууган хүү Ашхай, зүүн гарыг гутгаар хүү Онохуй Үйзэн нар захирч байв. Баруун гар нь Ноёдай Хатанбаатар, Далдан Хөндлөн, Саму-Буйма, Ашихай нарын эзэмшилд хамрагдаж  Алтай, Хангай нурууны хоорондох нутаг, Зүүн гар нь Онохуй Үйзэн, Аминдурал, Дарь тайж нарын эзэмшилд харагдаж Хангайн нурунаас халх гол хүртлэх нутаг тус тус хамрагдаж байв.               

            16-17-р зууны заагт Гэрсэнзийн угсааны ноёдоос “Очирбат тулгар түшээт хан”, “Махасамиди гэгээн Сэцэн хан”, “Эрдэнэ бишрэлт засагт хан” нар тодрон гарснаар Халхыг гурав хуваан захирав. Ийнхүү Ашихай дарханы эзэмшлээс Засагт хан, Онохуй Үйзэний эзэмшлээс Түшээт хан, Аминдуралын эзэмшлээс Сэцэн ханы нутаг дэвсгэр тус тус бүрэлдэн тогтож 
    Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт хан гэсэн халхын гурван аймаг үүсэн гарсан ажээ.   



           Цэцэн сартуул нь хуучнаар Засагтхан аймгийн нэг хошуу байсан бөгөөд одоогийн Завхан аймгийн Түдэвтэй, Цэцэн-Уул, Сонгино, Яруу, Сантмаргац, Завханмандал, Эрдэнэ-хайрхан, Алдархаан, Ургамал, Дөрвөлжин, Увс аймгийн Завхан, Ховд аймгийн Чандмань зэрэг сумд түүнд багтаж байсан байна.          


        Сартуул овогтнууд эртнээс үнэнч хичээнгүй, цэцэн саруулаараа алдартай хүмүүс байжээ. Цэцэн Сартуул гүнтэй холбоотой дараах домог байдаг. Халх монголыг гурван хан бүхий засаг захиргааны нэгжид хуваахад Сартуул ноёнд том нутаг өгч болохгүй хэмээн манжууд хэлцэж гэнэ.  Ноёд хошуудын нутгаа хувааж авахдаа хонины махны хэсгээр жишсэн юм гэнэ. Тэгэхэд Элжигэн ноён нуруу сээрийг авна гэхэд Сартуул ноён би хонины өвчүү хэлбэртэй газар буюу гурван бор толгой л авья гэсэн юм гэнэлээ. Цаадуул нь тэр чинь ямар гурван толгой билээ гэхэд сар толгой, алдар толгой, цэцэн толгой гурав хэмээн хариулсан гэдэг. Манжууд сонсож дуулаагүй нэр болохоор нь зөвшөөрчихөж. Гэтэл тэр нь дөрвөлжин сумын баруун үзүүрт байрлах сар толгой буюу сар хайрхан, алдархаан сумын нутаг дахь алдар толгой, цэцэн уул сумын нутаг дахь цэцэн толгой гурав байжээ. Энэ гурван толгойн дундах нутаг нь одоогийн 5, 6 сумыг нийлүүлсэн том нутгийг хамарч байжээ.


          Сартуул нутаг нь хонины өвчүүний хэлбэртэй ба Сонгино  хайрхан, Шотой, Шар нуруу, Хавцгайт, Алаг, Аргалант, Таван лам, Цогт хайрхан, Их буурал, Тасын суудал, Хомын тал, Завханы ба Монголын үргэлжилсэн их элсэн манхан, Хунт холбоо, Хар нуур, Баяннуур, Айраг, Цавдан нуурууд, Завхан, Хүнгий зэрэг том гол багтсан хангай, говь хосолсон Хангай, Алтайн их нурууны завсарт, Хан хөхийн хормой, Булнайн нурууг түшсэн өргөн их нутагтай  билээ.


    Сартуул Цэцэн Ван Жалцангомбоцэдэн
    /Дууль/

    Цаг, цагийн ноёд цадиг, шашдирт үлддэг
    Цасан цасны ширхэг цэцэг цэцэгт шингэдэг.
    Буурал, буурал дээдэс буян буянд үлддэг.
    Бутан бүртэн хорвоо бодол бодолд явдаг.
    Замилан, замилан нартад Засагт хан аймаг-
    Займан, займан уртад Цэцэн Сартуул хошуу-
    Хошуу, хошуу ноёдоос Цэцэн, Цэцэн ван
    Холдуу, холдуу олноос Жалцангомбоцэдэн минь!
    Од, одны тохиолоор орчлон орчин дэнсэлсэн
    Оноо, онооны тавилаар олон, олон донсолсон
    Шуурган, шуурган жилүүдийн үйлийг үүрсэн ноён минь
    Шуугин шаагин үерлэх үхлийг хаасан ноён минь,


    Түм, түмэн Сартуулаа үртэй, нартай нь үлдээх гэж
    Түшиг, түшиг оюунаа суманд өргөсөн ноён минь
    Эгэл, эгэл Халхыгаа мөртэй, нэртэй нь аврах гэж
    Эрдэнэ, эрдэнэ амиа буунд орхисон эзэн минь
    Манж, манжийн өмнө бодлоо алдаагүй ноён минь
    Манан, манан нөмрөхөд босоо ч сөхрөөгүй эзэн минь
    Тусгаар, тусгаар төрийн сүлдээ алдаагүй ноён минь
    Тунхаг, тунхаг үеийн илдээ өгөөгүй эзэн минь
    Амь, амиа дутаах аюул, аюул нүүрлэхэд
    Ард минь, ард минь гэсээр амь тасарсан ноён минь
    Түмэн, түмнээ мөхөөх түймэр, түймэр дүрэлзэхэд
    Төр минь, төр минь гэсээр түүх бөхөлсөн носн минь
    Хойч хойчийн замыг зуун, зуунаар харсан
    Холын, холын ухаантай цэцэн, цэцэн ван минь
    Уул, уулын заяаг уйлан хайлан өмгөөлсөн
    Уужим уужим бодолтой Сартуул цэцэн ноён минь
    Мянга, мянган маанийн хүрдэнд эргэсэн бурхан минь
    Мөнх, мөнх дээдийн хойморт заларсан дагшин минь
    Эзэн, эзэн Богдын зэрэгтэй, хэргэмтэй Цэцэн минь
    Эргэн, эргэн төрөхийн заяатай буянтай Ван минь.


             Сартуул гэсэн нэрийн үүслийг Сарт Уул буюу Сар хайрхантай холбож тайлбарлах явдал бас байдаг.  Эрдэмтэн Х.Нямбуу “Далдан хөндлөн /Гэсэнз хүн тайжийн гуравдугаар хөвгүүн/-гийн өмчлөн авсан Сартуул, Тангад хоёр отгийнхноос “Цэцэн Сартуул” хэмээх нэгэн хошуу үүссэн нь Сартай уулыг тойрон нутаглажээ" гэсэн байдаг. Энэхүү Сар хайрхан нь эртнээс тахилгатай байсан, тал дундах жижигхэн толгой бөгөөд их нууруудын хотгорт байрлах энэ толгой дээрээс мөнх цаст сутай хайрхан, жаргалант хайрхан, хан хөхий зэрэг алтай хангайн сүрлэг уул, нурууд хөхрөн харагдаж, хар ус нуурын толин мандал цэнхэртэн эргэн тойрны 100-аад км газар нүдэнд ил харагддаг юм. Мөн 1995 онд шинэ цагийн анхны даншиг наадмыг энд зохион байгуулжээ.